Verðbólguumræða þarf að byggja á staðreyndum
10. júní 2026Verðbólguumræða þarf að byggja á staðreyndum, ekki mýtum
Á fundi sem VR, Landssamband íslenzkra verzlunarmanna (LÍV) og Fagfélögin stóðu fyrir þann 11. júní fjallaði Viðar Ingason, hagfræðingur VR, um tengsl verðbólgu, verðlags og launa. Erindi hans varpaði ljósi á rannsóknir sem benda til þess að launahækkanir séu síður ráðandi orsök verðbólgu en oft er haldið fram í opinberri umræðu.
Laun ekki helsti drifkraftur verðbólgu
Samkvæmt Viðari eiga staðhæfingar um að launahækkanir séu helsta orsök verðbólgu sér veika stoð í rannsóknum. Þótt laun séu mikilvægur kostnaðarliður fyrirtækja sýni bæði íslenskar og erlendar rannsóknir að aðrir þættir, svo sem húsnæðisverð, matvælaverð og aðfangakostnaður, hafi oft meiri áhrif á þróun verðlags.
Viðar benti á að verðbólga verði gjarnan til þegar fyrirtæki leitast við að verja framlegð sína á sama tíma og launafólk reynir að verja lífskjör sín. Þessar kröfur geti rekist á og skapað þrýsting á bæði verðlag og laun. Um sé að ræða gagnvirkt samband fremur en einfalda orsakakeðju.
Verðbólga oft á undan launahækkunum
Í erindinu var einnig farið yfir rannsóknir sem skoða orsakasamband verðbólgu og launa. Þar kom fram að algeng niðurstaða sé sú að verðbólga hafi tilhneigingu til að koma á undan launahækkunum fremur en öfugt. Þegar verðlag hækkar aukast kröfur um hærri laun til að verja kaupmátt, sem síðan getur haft áhrif á verðlagið.
Viðar sagði mikilvægt að þessi sjónarmið væru hluti af umræðunni um efnahagsmál, enda væri hætt við að of mikil áhersla á launahækkanir sem meginorsök verðbólgu gæfi skakka mynd af raunveruleikanum.
Áhrif launahækkana hóflegri en margir telja
Erlendar rannsóknir sem kynntar voru á fundinum benda til þess að áhrif launahækkana á verðlag séu oft minni en talið er. Sem dæmi var vísað til rannsókna sem sýna að 10% hækkun lágmarkslauna hafi aðeins leitt til takmarkaðra verðhækkana á matvöru og veitingavörum.
Jafnframt kom fram að fyrirtæki breyti verði að jafnaði oftar en laun breytast, sem gefur til kynna að verðlag ráðist af fleiri þáttum en launakostnaði einum saman.
Gengi krónunnar hefur veruleg áhrif
Viðar fjallaði einnig um áhrif gengis krónunnar á verðlag. Hann benti á að þegar krónan veikist skili það sér hratt í hærra verði, sérstaklega á mat- og drykkjarvörum. Hins vegar komi áhrif styrkingar krónunnar síður fram í lægra vöruverði.
Samkvæmt rannsóknum Seðlabanka Íslands getur 1% veiking krónunnar leitt til um 0,9% hækkunar á verði mat- og drykkjarvöru, á meðan 1% styrking krónunnar skilar sér aðeins að litlu leyti til neytenda í formi verðlækkana.
Mikilvægt innlegg í efnahagsumræðuna
Niðurstaða erindisins var skýr: Tengsl launa og verðbólgu eru flóknari en oft er gefið í skyn. Rannsóknir benda til þess að áhrif launahækkana á verðbólgu séu almennt hófleg og að verðbólga sjálf sé oft drifkraftur launakrafna. Um leið er ljóst að þættir á borð við húsnæðisverð, innflutningsverð og gengi krónunnar hafa veruleg áhrif á verðlagsþróun.
Fundurinn var mikilvægt framlag til upplýstrar umræðu um verðbólgu og lífskjör og undirstrikaði nauðsyn þess að byggja efnahagslega stefnumótun á rannsóknum og staðreyndum fremur en einföldum skýringum.
Heimild: RÚV